Beschouwing Jan Pols

Ware gezicht

In de spreektaal heeft ‘het ware gezicht’ psychologisch een ongunstige, anderzijds in existentieel opzicht juist een gunstige betekenis. Ongunstig als het wordt gebruikt in uitdrukkingen als ‘nu hij in moeilijkheden komt laat hij z’n ware gezicht zien’. Bedoeld wordt dan dat de agressie, boosheid, onbetrouwbaarheid of erger bij een vriendelijk persoon ineens naar voren komt als hij in het nauw raakt. De gedachte erachter is dat iemand een façade ophoudt waardoor hij sociaal gunstig oogt, maar dat achter die façade een heel andere persoon schuil gaat. Wat je ziet is schijn, de echte persoon komt pas naar voren als hij niet anders kan dan zijn ware zelf laten zien.

Een heel andere, veel gunstiger betekenis komt naar voren in uitdrukkingen als ‘je ware zelf’, ‘op zoek zijn naar jezelf’ of , heel kort, ‘jezelf zijn’. Dan geeft het ware gezicht uitdrukking aan een existentiële behoefte bij mensen om er achter te komen wie ze werkelijk zijn, wat de kern van hun persoonlijkheid vormt als die niet verborgen gaat onder lagen van aanpassing, van sociaal acceptabel zijn, van zich voegen naar anderen. De gedachte erachter is, dat iedereen bloot staat aan allerlei sociale en maatschappelijke bombardementen waardoor hij wordt vervormd en er een karikatuur ontstaat van wie hij eigenlijk is.

Het verschil tussen beide visies zit in de beoordeling van de waarde die men hecht aan die verborgen authenticiteit, die echtheid, die werkelijke waarheid achter alle schijnaanpassingen. De cynicus heeft weinig hoop dat hij dan iets goeds te zien krijgt; de humanist gelooft dat er dan een beter, onvervormd zelf te voorschijn komt. Er is daartussen nog een ander gezichtspunt mogelijk, namelijk dat niet van tevoren is te zeggen of, als je jezelf beter leert kennen, daaruit gunstige of minder gunstige kanten naar voren komen, maar dat het zoeken naar jezelf, naar je ware gezicht, de moeite loont omdat het leidt tot meer zelfkennis en meer vrijheid om keuzes in het leven te doen met kennis van zaken over wie je zelf bent.

Zoeken naar het ware gezicht van jezelf en van anderen is het zoeken van de mens naar diens wezen. De grotmythe van Plato is misschien de mooiste verbeelding van die zoektocht. Ieder kunstwerk kan dan worden gezien als een poging, dieper te kijken, te doorschouwen wat er te vinden is achter die uiterlijke werkelijkheid. Tegenwoordig heeft die zoektocht vooral een psychologische kleur. Daardoor gaat de vraag naar wie de mens eigenlijk is schuil achter de vraag welke nu de waarheid is van deze persoon, van mezelf of van anderen. Deze tentoonstelling laat voorbeelden zien van sommige van deze zoektochten. Het zoeken naar het wezen van de andere weerspiegelt zich altijd in het zoeken naar wie je zelf bent. Daarom confronteren deze werken je ook en misschien wel in de eerste plaats met jezelf en met wie je zelf eigenlijk, in wezen zelf bent, wat je eigen ware gezicht zou kunnen zijn.

Juli 2011
Jan Pols, psychiater